Khái niệm khoa học quan trọng nào phần lớn mọi người đều hiểu sai?

Khái niệm khoa học bị hiểu sai

Q: Khái niệm khoa học quan trọng nào phần lớn mọi người đều hiểu sai, chỉ những ai hiểu biết và thông minh mới không hiểu nhầm?

A: Shern Ren Tee

L: 2500 word
TLDR: Typical Quora answer.
========

Phần lớn những người hiểu biết và thông minh ấy lại thường hiểu sai hiệu ứng Dunning-Kruger đó. (Và theo một cách ‘phản dam’ thật tuyệt vời, họ trở thành hiện thân của chính hiệu ứng mà mình đã hiểu nhầm ấy!) Và điều này đáng buồn biết bao, bởi ý nghĩa của hiệu ứng Dunning-Kruger đâu phải là luôn có một vài người ngu ngốc hết thuốc chữa cơ chứ.

Ý nghĩa ấy là tất cả chúng ta đều nên tử tế với nhau hơn một chút.

Đây là cách hiểu phổ biến nhất của hiệu ứng Dunning-Kruger, theo như tôi tìm hiểu:[1]

Và theo những gì tôi biết, câu chuyện sau do William Poundstone viết trong luận văn triết học phổ thông của ông Head in the Cloud: The Power of Knowledge in the Age of Google. Ông đã mô tả (cùng nguồn với bức ảnh đó nhé):

—–

Hiệu ứng Dunning-Kruger góp phần tạo nên một trong những biểu đồ tôi rất yêu thích. Và nó cũng gần như một biểu tượng cảm xúc luôn: cười mỉm mà hóa thành cười khẩy.

Biểu đồ ấy thể hiện sự tự tin tương ứng với khả năng. Thông điệp nó nhấn mạnh là khá rõ ràng nhỉ: Hiểu biết quá ít thực sự là điều nguy hiểm. Khi không có kiến thức hay kinh nghiệm về một chuyên ngành nào, bạn thường dễ nhận ra giới hạn của bản thân mình. Cả đời tôi chưa bao giờ đụng vào cây violin nào. Tôi chẳng hi vọng gì vào viễn cảnh mình sẽ tập chơi loại đàn đó đâu. Sự tự tin của tôi đối với kỹ năng ấy gần như bằng không luôn. …

Nhưng những người có một chút kiến thức hay kinh nghiệm lại cho rằng mình đã biết hết rồi. Ấy là ý nghĩa đường thẳng dốc cũng như đỉnh nhọn của nó ở bên trái biểu đồ đấy…

Những người có tài năng và chuyên sâu hơn lại dễ dàng hiểu rõ hơn giới hạn của họ. Họ biết rõ mình không biết điều gì, họ hiểu những thiếu sót trong khả năng của mình. Họ tôn trọng một sự thực ấy là trong nhiều lĩnh vực khác, có những người sẽ thực sự giỏi giang hơn họ. Mức độ tự tin giảm xuống mức thấp nhất tại chính giữa ‘nụ cười’ của biểu đồ ấy.

Cuối cùng thì, những người giỏi thực sự biết được tài năng của mình. Đường cong sẽ vòng thẳng lên bên phải. Những người đã ở đẳng cấp như Maria Callas (ca sĩ opera người Hy Lạp) đều sẽ nhận ra tài năng của mình — và họ hoàn toàn không nhất thiết phải có sự tự tin tối thượng của đám đần độn kia. Người tài năng sẽ luôn nhận ra những khiếm khuyết của mình, dù người khác có thể không nhận ra điều đó nơi họ.

—–

Lời giải thích từ William Poundstone thật gọn gàng, hấp dẫn và đầy tự tin.

Và tất nhiên, nghe qua thì có vẻ, cực kỳ vớ vẩn.

Hiệu ứng này đã được đánh giá kỹ trong bài báo Why the Unskilled Are Unaware: Further Explorations of (Absent) Self-Insight Among the Incompetent[2], và đây là một phép thử trong đó. Các sinh viên tâm lý học vừa trải qua một bài kiểm tra học kỳ rất khó được yêu cầu ước lượng xem (1) điểm số của họ là gì, và (2) so với cả lớp, điểm của họ sẽ như thế nào. Nghiên cứu phát hiện ra rằng, những sinh viên điểm thấp đã đánh giá quá cao kết quả của họ, theo cảgiá trị tuyệt đối hay tương quan khi so với người khác, còn những sinh viên giỏi nhất lại đánh giá thấp kết quả của mình.

Nhưng những đồ thị này đâu có giống kiểu “cười mỉm thành cười khẩy” của Poundstone đâu. Không có đỉnh nhọn bên trái dành cho “những kẻ nông cạn nghĩ rằng mình biết hết thảy”. Chẳng có “nụ cười” nào ở giữa, và tại đấy, độ tự tin cũng không “chạm đáy”. Và ở phần bên phải, các chuyên gia cũng có vẻ không biểt rằng “mình cũng giỏi đấy chứ” — họa chăng, họ đánh giá thấp hiểu biết của mình mà thôi.

Mấy đồ thị Dunning-Kruger thật còn chán hơn nhiều. Sự tự tin thay đổi cùng khả năng theo một đường thẳng đơn điệu, và những người đạt được kết quả kém đưa ra những ước lượng thấp hơn so với người làm tốt. Chưa dừng lại, đường thẳng này có độ dốc cũng như tung độ gốc khá sai và mọi người có vẻ hơi tự tin thái quá (những người kém thường thái quá hơn so với người giỏi hơn, dù chỉ một chút xíu thôi).

Có lẽ Poundstone tạo ra “đồ thị Dunning-Kruger” của ông theo một cách hơi khó hiểu, thực sự nó chẳng giống gì với cái này. Hóa ra, những người kém cỏi có biết rằng khả năng của mình rất giới hạn. Họ biết rằng mình không biết một số thứ nhất định, và rằng người khác biết nhiều hơn mình, đặc biệt khi kết quả của họ được so sánh với nhau. Hóa ra họ chỉ không biết, tường tận tới mức đau đớn, rằng, mình thực sự kém đến mức nào mà thôi.

Tất nhiên, luôn có những kẻ kém cỏi đầy ác ý, luôn mang vẻ tự tin làm bộ trang phục khoác lên người. Thi thoảng, có người trong đám này còn trở thành tổng thống cơ đấy. Nhưng cực kỳ phổ biến ấy là những người kém cỏi biết mình kém dù không biết là tới mức nào. Đó là lý do tại sao người ta cần hiểu lại về những điều Poundstone bịa ra — tại sao việc này không đơn giản chỉ là “đồ thị này không chính xác!”

Một cách để phát hiện ra lý do ấy là tính hợp lệ của phát hiện này. (Thường thì đây là một việc làm tốt, đặc biệt là đối với tâm lý học, tốt hơn nhiều so với, chậc, vật lý chẳng hạn.) Chả nhẽ hiệu ứng Dunning-Kruger chỉ xuất hiện trong phòng thí nghiệm về tâm lý thôi sao? Hay chỉ mấy đứa sinh viên ngành tâm lý học mong manh yếu đuối mới xuất hiện khuyết điểm kỳ lạ này? Hay vấn đề này xuất hiện vì những bài kiểm tra và các thí nghiệm vốn dĩ rất khó đo lường một cách chuẩn chỉ? Hay do những người tham gia không quan tâm cho lắm?

Nhưng đánh giá của Kruger đã giải quyết hết những thắc mắc này. Sửa lại các sai số đo lường không thay đổi được chiều hướng này. Nếu yêu cầu người ta ước đoán khả năng tại một cuộc thi tranh luận hay một câu lạc bộ bắn súng, kết quả đều khá tương tự. (Tâm hồn cầu tiến tôi đã nhận ra rằng những người sở hữu súng đánh giá quá cao hiểu biết về an toàn súng của mình.) Để thúc đẩy mọi người, Kruger cùng các đồng nghiệp đã mô tả lại việc thực hiện lại thí nghiệm ban đầu với món tiền khuyến khích là 100$ thay vì 5$, với một vài bình luận khá cay nghiệt:

——

Đối với những sinh viên đại học đã quá quen ăn mỳ rồi, chúng tôi cho rằng 100$ sẽ là một sự khích lệ mạnh mẽ. Nhằm đảm bảo rằng những người tham gia tin rằng mình có thể kiếm được khoản tiền đó, người thực hiện thí nghiệm đã cho các ứng viên thấy một cọc (nhỏ) tờ một trăm đô.

… Nếu sinh viên đại học không thể tự ngẫm lại bản thân và đưa ra được một ước lượng chính xác xem họ đã làm bài thế nào để có thể nhận được 100$ kia, cần phải có thứ gì đó ngoài động lực để giúp họ đánh giá bản thân một cách chuẩn chỉ.

——

… OK Boomer.

Chậc, đây, khi bạn hối lộ, úi lộn, khuyến khích họ chứ, thì họ sẽ làm được thế này này.

Hình như chẳng suy chuyển gì. Thực tế, nếu bạn trả tiền để một người sở hữu súng đánh giá hiểu biết về an toàn súng đạn của mình, họ còn đưa ra kết quả tệ hại hơn cơ!

“Bỏ ra thêm vài thứ khác ngoài động lực có vẻ như càng khiến họ không đánh giá được bản thân một cách chính xác”. Điều này khiến người ta khó chịu và phải đặt ra nhiều giả thiết. Nassim Taleb[3] nói rằng, những người giỏi ra quyết định lại đang đặt ra những quyết định tồi tệ cơ bản vì họ chưa được tín nhiệm cho lắm. Từ đó, những quan điểm như của Poundstone cũng được phát biểu khá thẳng thắn:

——

Vậy thì, cách khắc phục cũng đơn giản thôi: tránh những kẻ hỗ trợ (enabler), những kẻ chỉ biết đồng ý; hãy cố kết bạn với những người cực kỳ trung thực; nghiền ngẫm các đánh giá của mình, trên mạng hoặc bằng cách khác.

——

Đúng rồi đấy. Hãy bình tĩnh ngồi xuống đối diện sự thực nào! Đánh giá bản thân mình đi, và phải nhớ rằng bạn sẽ phải giải thích lại đánh giá đó một cách cực kỳ chi tiết đấy! Chậc, chỉ có một việc ấy là, “điều kiện tín nhiệm” kia cuối cùng cũng chẳng có tác dụng.

Nhiều tiền hơn cũng chẳng ích gì, và cũng chẳng tạo ra được liên hệ gì hay ho. Từ nhiều kết quả khác của tâm lý học, ta biết rằng tiền là cách khích lệ cực kỳ hiệu quả đối với những công việc có tính chất lặp lại và bắt buộc, nhưng với những việc cần tới trí tưởng tượng và có kết thúc mở thì không như vậy[4] [5] .

Khi gặp phải những việc đó, chậc, con người sẽ không chỉ cần động lực, mà còn cả cảm giác an toàn nữa. Sau cùng thì, bất cứ khi nào bạn cần phải đối diện với sự ngu độn kinh người đến khó tin của mình, thực sự bạn sẽ đau đớn đến tột cùng mà. Về mặt tâm lý học, ấy là một cơ chế tự phòng vệ khiến người ta chẳng thể hình dung ra được sự thực ấy. Thật hợp lý khi nhiều người không cảm thấy mình được an toàn, để có thể đối diện với việc mình đã sai lầm tới mức nào, và rằng họ hài lòng khi chỉ phê bình bản thân một cách nhẹ nhàng như thế.

Và rồi ta chỉ bảo, “Haha! Đúng là ví dụ điển hình cho Dunning-Kruger rồi! Cậu quá ngốc nghếch, thực sự quá ngốc để có thể biết mình ngốc tới mức nào!” Như tôi đã nói trước đó, có nhiều kẻ ái kỷ tới mức bệnh hoạn luôn luôn dùng vẻ tự tin để tôn vinh sự vô năng của mình, những kẻ như vậy cần được xử lý một cách quyết liệt (hoặc, tôi cho là, ta cũng có thể kháy họ nhẹ nhàng). Nhưng có lẽ sự chế giễu của chúng ta không phải thứ mà phần lớn mọi người sẽ cần tới, cũng chẳng phải thứ gì có thể giúp được họ.

Phần lớn bọn họ cần phải hiểu rằng hiệu ứng Dunning-Kruger không phải là cái kết, mà là phần đầu câu chuyện. Và câu chuyện ấy là cách chúng ta chẳng thể đánh giá đúng được năng lực của mình, cũng như cách mọi người đang lẩn tránh việc phải thừa nhận rằng điều đó là đúng, hay việc cuộc sống này đã quá khắc nghiệt rồi và những cái giá phải trả của lỗi lầm là quá cao tới mức chúng ta luôn luôn cần có nhau — nói thực thì, quan trọng hơn thế là biết cách tử tế, và trên hết là phải nhìn nhận được đáng lẽ ra, ta đã có thể trở thành con người như thế nào.

Và ấy không chỉ là phép ẩn dụ đâu. Là một người làm về giáo dục, tôi rất hứng thú với lý thuyết về tư duy cầu tiến và bảo thủ của Dweck[6], vì thế tôi rất háo hức chờ đợi — khi kết thúc quá trình đánh giá — một tín hiệu cho thấy có những bộ óc có tư duy cầu tiến và triển vọng cho thấy họ có thể thay đổi được hiệu ứng Dunning-Kruger. Bạn thấy không, nếu bạn có tư duy bảo thủ, bạn sẽ tin rằng thế giới này được phân chia thành những người khôn và kẻ ngu, và hai nhóm đó sẽ mãi là như vầy. Và bạn sẽ rất cố gắng để chứng minh bạn là kẻ khôn — thậm chí kể cả khi bạn đánh giá quá cao sự tự tin của mình dù chẳng có gì đảm bảo cho điều đó, bất kể năng lực của bạn có ở mức nào đi nữa.

Nhưng nếu có tư duy cầu tiến, bạn sẽ tin rằng vào việc sinh sống (và chấm điểm) theo đường cong, và rằng mọi người luôn có thể phát triển hơn ở bất kỳ lĩnh vực nào (trans – grading on a curve: chấm điểm sao cho phổ điểm tuân theo một phân phối cố định nào đó, ví dụ như phân phối chuẩn). Và rồi bạn sẽ thoải mái, cởi mở hơn trong việc chấp nhận thiếu sót của bản thân. Bạn sẽ muốn đối mặt với những việc khó khăn để biết rõ thiếu sót đó, đồng thời nhanh chóng xác định được những lúc mình nhầm lẫn cũng như mong muốn được sửa sai, hoặc biết rõ khi nào bạn cảm thấy quá mệt mỏi vì phải học hỏi hay cần được nghỉ ngơi. Tóm lại, bạn sẽ bớt ‘ảo tưởng sức mạnh’ đi[7] . Bạn sẽ gỡ được lời nguyền Dunning-Kruger.

Quan trọng lắm đấy, vì nếu không, hiệu ứng ấy sẽ tạo ra một tác dụng cực kỳ chết chóc. “Ờ, hóa ra nhiều người quá ngu để biết được mình ngu tới mức nào!” – điều này chẳng phải vấn đề có giải pháp thực tế đâu, và thậm chí khi nhìn lại cuộc sống của một người có năng lực, bạn sẽ thấy rằng đây chẳng phải là toàn bộ câu chuyện. Thay vào đó, hiệu ứng Dunning-Kruger tồn tại vì chúng ta được nuôi nấng và dạy rằng đừng bao giờ phạm sai lầm, và nếu có thể, chúng ta sẽ không thừa nhận chuyện đó bằng bất cứ giá nào, từ đấy tất cả đều trở nên tự tin thái quá — thường tới mức thảm hại luôn ấy.

Và phương pháp khắc phục duy nhất ấy là cho phép chúng ta, cũng như những người khác, được phép sai lầm.

Đôi chút về hiệu ứng Dunning-Kruger, cho người mới bắt đầu.

0 0 vote
Article Rating
Subscribe
Notify of
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x